نام اصلی‌اش زياد بن شبيب و يکی از فرماندهان دلير و نامور بنی‌عباس بود. پدر وی نيز از سرداران سپاه ابومسلم خراسانی شمرده می‌شد و برادرش حسن و فرزندش عبدالله نيز در پيشبرد نهضت عباسيان بسيار کوشيدند.

وی همزمان با برآمدن عباسيان، با ابوالعباس سفّاح نخستين حاکم آنان بيعت کرد و در سال 143 حاکم مصر شد. سال 147 به فرمان منصور عباسی در ارمنستان با ترک‌ها جنگيد و سال 152 نيز فرماندهی سپاه در جنگ کابل را بر عهده داشت و سرانجام در همان سال، به حکم منصور، والی خراسان شد.

او را مردی جبّار و خون‌ريز خوانده‌اند و ابوالفرج اصفهانی در گزارش کشته شدن نفس زکيه به دست وی، با عبارت «لعن الله حميداً و عضب عليه» از او ياد کرده است.

در برخی از منابع شيعی، کارهايی همانند کشته شدن امام کاظم عليه‌السلام به دست وی با دستور مهدی عباسی، يا کشتن ده‌ها تن از سادات با فرمان هارون به وی نسبت داده شده که پذيرفته نيست؛ زيرا اين اعمال با تاريخ وفات وی در سال 159سازگاری ندارد. کما اين که برخی نيز به استناد گزارش شيخ صدوق از گفت‌وگوی امام رضا عليه‌السلام با شخصی به نام حميد، از هم‌سخن شدن امام با او ياد کرده‌اند، اما اين نيز به همان دليل ناسازگاری تاريخی، نمی‌تواند درست باشد. شايد روايت صدوق اشاره به مکالمه امام با حميد حاجب مأمون بوده که از نوادگان ابن‌قحطبه به شمار می‌رفته است.

باری، نام حُميد، هم به دليل نقش‌آفرينی‌های وی در کارهای نظامی عباسيان و هم با توجه به حضور وی در خراسان و تملک باغی بزرگ ماندگار شده است که نخست هارون الرشيد در آن دفن شد و پس از آن، با شهادت حضرت امام رضا عليه‌السلام در اين منطقه، پيکر مطهر ايشان نيز در تالار همان بوستان مدفون گرديد.

در عين حال، برخی منابع هم بر خلاف نظر مشهور، از دفن هارون در خانه فردی به نام حميد بن ابی غانم و برخی ديگر در خانه حميد طوسی رئيس انتظامات مأمون سخن گفته‌اند.

با استفاده از مدخل حميد بن قحطبه در دايرةالمعارف آستان قدس رضوی